“We hebben geen zorggebouwen meer nodig.”

Een persoonlijke wake-upcall

Rau’s denken over de eindigheid van systemen en materialen vindt zijn oorsprong in een persoonlijke ervaring. Als kind raakte hij ernstig verbrand na een ongeluk met een jerrycan benzine. “Ik lag jarenlang in een soort couveuse en kon niet in de zon komen. Op jonge leeftijd heb ik fysiek ervaren dat alles tijdelijk is. Dat was voor mij een beginpunt om anders naar de realiteit te kijken dan de meeste mensen van mijn leeftijd.”

Die ervaring heeft mee zijn professionele pad als architect bepaald. Hij benadert architectuur niet louter als het vormgeven van gebouwen, maar als een reflectie van hoe de mensheid omgaat met de wereld. “Architectuur is gematerialiseerde kunst en een spiegel van ons bewustzijn in een bepaalde tijd. Er is geen enkele kunstvorm die zoveel materie moet bewegen om iets onzichtbaars, namelijk ruimte, zichtbaar te maken.”

Duurzaamheid is niet genoeg

Hoewel duurzaamheid vaak als dé oplossing voor klimaatproblemen naar voren wordt geschoven, plaatst Rau er kanttekeningen bij. “Duurzaamheid optimaliseert de status quo. We gebruiken iets minder energie, iets minder materiaal, stoten iets minder CO₂ uit. Dat is nuttig, maar het verandert het systeem niet. En precies dat is vandaag de opdracht: transformatie. Voor echte verandering is duurzaamheid dus het verkeerde instrument.”

Die spanning tussen optimaliseren en transformeren verklaart volgens Rau ook waarom er soms weerstand ontstaat rond duurzaamheid. “Mensen voelen intuïtief aan dat al die inspanningen niet echt iets fundamenteels veranderen. Ze denken: ‘Ik steek hier veel geld en moeite in, maar wat verandert er écht?’ Dat onderbuikgevoel is terecht. Ik wil mensen niet overtuigen, ik wil ze raken. Pas wanneer je intrinsiek geraakt bent, komt er échte motivatie voor verandering.”

Van zorginstelling naar flexibele woonruimte

Rau pleit daarom voor een ander model: gebouwen die flexibel en toekomstgericht ontworpen zijn. “We moeten geen zorginstellingen meer bouwen, maar woongebouwen waarin zorg verleend kán worden. Als de zorgbehoefte verandert, moet het gebouw een andere functie kunnen krijgen. Vandaag is de enige optie vaak verbouwen en als je maar één optie hebt, heb je eigenlijk geen keuze.”

Concreet pleit hij voor modulair en gelaagd bouwen. Gebouwen bestaan uit verschillende lagen: de locatie, de ruwbouw, gevel, inbouwpakket, installaties en interieur. “Al die lagen hebben een andere levenscyclus. Als je ze onafhankelijk van elkaar ontwerpt, kan je één laag vervangen zonder de rest te vernietigen. Net zoals je bij een auto een onderdeel kan vervangen zonder de hele motor uit elkaar te halen.”

Van klimaatverandering naar mindsetverandering

Om dat te realiseren is er een mentaliteitswijziging nodig in plaats van enkel maatregelen tegen klimaatverandering. “Mindchange is belangrijker dan climate change. Het is zoals een alcoholist die besluit gezonder te gaan eten maar blijft drinken: dat werkt niet. Er is een fundamentele gedragsverandering nodig. Die begint bij onszelf, in de manier waarop we denken en handelen.”

Architecten spelen volgens hem een cruciale rol in die transitie. Ze faciliteren immers de ruimtelijke condities voor hoe we leven, werken en zorgen. “Architecten hebben een enorme verantwoordelijkheid én een kans. Ze kunnen mee de verschuiving zichtbaar maken in hoe we bouwen en denken. Maar daarvoor moeten ook opdrachtgevers hun vragen anders leren stellen.”

Lage ambities en logge structuren

De realiteit is vandaag vaak weerbarstig. Rau stelt vast dat veel opdrachtgevers, zeker overheden, nog te weinig ambitie tonen. “Zonder opdrachtgever kunnen we niets doen. Maar er komen veel verkeerde vragen uit de markt: met weinig visie en expertise. Architecten kunnen wel inspireren, maar als het ambitieniveau te laag ligt, blijven we steken.”

Daar komt bij dat regelgeving vaak als barrière wordt aangehaald. Rau vindt dat argument onvoldoende. “Regels zijn niet het echte probleem. Er is vooral een gebrek aan visie. Veel zorginstellingen bouwen vandaag nog op een manier die binnen tien à vijftien jaar niet meer voldoet aan nieuwe eisen, terwijl de gebouwen pas na dertig of veertig jaar zijn afgeschreven. Dan heb je een structureel probleem.”

Een zorgsector zonder zorggebouwen?

Wanneer Rau zijn blik op de toekomst richt, is hij radicaal: “Over vijftig jaar hebben we geen zorggebouwen meer. Mensen blijven zoveel mogelijk in hun eigen leefomgeving en krijgen daar zorg. Alleen wanneer intensieve zorg nodig is, komen ze naar een appartementencomplex met een zorgpost. Zorg is een dienst, geen gebouw.”

Volgens Rau moet de sector afstappen van het idee dat elke zorgfunctie een eigen infrastructuur vereist. “We moeten flexibiliteit en aanpasbaarheid centraal stellen, niet starre stenen structuren. Dat verlengt de levenscyclus van gebouwen en voorkomt kapitaalvernietiging.”

(Er is meer nodig dan) de Green Deal

In Vlaanderen groeit de aandacht voor duurzaamheid in de zorg, onder meer via initiatieven als de Green Deal Duurzame Zorg. Rau erkent de waarde van dergelijke projecten, maar waarschuwt voor een te enge focus. “Er is niets mis met duurzaamheid op zich. Maar als je écht onze relatie met de planeet wil veranderen, heb je meer nodig dan een ‘deal’. Liefde en zorg organiseer je niet met een contract, je leeft het.”

Gast op deze planeet

De essentie van Rau’s visie is eenvoudig maar confronterend. “We zijn geen gastheer of gastvrouw van deze aarde: we zijn te gast. Niets is van ons, alles is tijdelijk en gegeven. Als we vanuit dat besef handelen, maken we heel andere keuzes. Dan bouwen we anders, zorgen we anders, leven we anders.”

Voor wie zijn gedachtegoed verder wil verkennen, verwijst Rau naar zijn boek Material Matters, waarin hij zijn visie op circulair bouwen en systeemverandering verder uitwerkt.

Wat is de Green Deal? 

De zorgsector vangt mee de fysieke, mentale en sociale gevolgen van de klimaatveranderingen en een vervuilde leefomgeving op. Tegelijk draagt deze sector ook zelf bij aan deze problemen. Met de Green Deal Duurzame Zorg, een vrijwillige, ambitieuze samenwerking tussen (privé)partners en de Vlaamse overheid, willen we de dynamiek rond duurzaamheid aanzwengelen binnen de zorgsector. Dit door samen op korte termijn werk te maken van concrete acties, gefaciliteerd door samenwerking én kennis- en ervaringsuitwisseling. Deze Green Deal startte op 15 maart 2023 en loopt tot eind 2026. Het is een lerend netwerk in functie van bewustwording, kruisbestuiving en samenwerking. Meer weten of interesse in deelname? Lees er alles over op Duurzame zorg | Vlaanderen.be