Dweilen met de kraan open
Steeds meer landen willen een leeftijdsgrens opleggen voor het gebruik van sociale media, zoals TikTok. Griekenland voert vanaf 2027 een verbod in voor min-15-jarigen. Ook het Franse parlement heeft eind januari zo’n verbod goedgekeurd.
De Vlaamse regering besliste om 13 jaar vast te leggen als wettelijke leeftijdsgrens en zoekt naar manieren om dit te handhaven. De ongerustheid groeit en terecht, want voor steeds meer jongeren is TikTok geen entertainmentkanaal meer, maar een soort digitale huisarts. Dat Generatie Z het niet altijd makkelijk heeft, is bekend: mentale problemen, onzekerheid over identiteit en een ongezonde levensstijl komen vaker voor dan bij vorige generaties. Stilaan wordt duidelijk waar ze hun antwoorden zoeken, en vooral, hoe problematisch dat is. Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat één op de drie jongeren TikTok gebruikt als belangrijkste bron voor gezondheidsadvies. Een aanzienlijke groep ondervond al fysieke of mentale schade na het opvolgen van die adviezen.
Wat op TikTok circuleert, heeft vaak weinig met wetenschap te maken. De voorbeelden spreken voor zich. Jongeren die recht in de zon kijken omdat een influencer dat ‘gezond’ noemt, met blijvende oogschade tot gevolg. Anderen die knoflook in de neus stoppen om sinusitis te genezen. Het klinkt absurd, maar het gebeurt. Het wijst ook op het tanende kritisch vermogen van veel jongeren en hun omgeving. Ook dichter bij huis duiken bizarre verhalen op. Denk aan de TikTok-trend waarbij jongeren met een hamertje op hun kaak tikken (‘bone smashing’) om de kaaklijn te verbeteren en er beter uit te zien. Het heeft al geleid tot blijvende schade en gezichtsverlamming.
Influencers zonder medische kennis presenteren zich als experten en vinden moeiteloos een publiek. Niet omdat ze gelijk hebben, maar omdat ze zichtbaar zijn of er hip uitzien. Misschien nog problematischer is dat jongeren die informatie zelden in vraag stellen. Een groot deel controleert de juistheid van gezondheidsadvies niet. Populariteit wordt verward met betrouwbaarheid: hoe meer volgers, hoe geloofwaardiger de boodschap. Dat is een gevaarlijke logica wanneer het over gezondheid gaat. Wie probeert in te grijpen en bij de filmpjes een kritische reactie schrijft, botst vaak op een muur van vijandigheid. Het platform zelf is niet neutraal. Het algoritme beloont wat aandacht trekt, niet wat klopt. De vraag is al lang niet meer of er een probleem is, maar waarom we het zo lang laten aanslepen. Overigens is het contrast met China veelzeggend. Daar wordt de app, onder de naam Douyin, strikt gereguleerd, met tijdslimieten en ingebouwde pauzes voor jongeren. In het Westen laten we adolescenten eindeloos scrollen in een stroom van halve waarheden en klinkklare onzin.
De website Gezondheid en Wetenschap tracht met haar TikTok-kanaal ZoekGezond tegengas te geven. Ook andere wetenschappers en journalisten doen hun uiterste best om informatie te factchecken en te waarschuwen voor potentieel gevaarlijke adviezen. Meer maatregelen zijn nodig, want we dweilen met de kraan open, terwijl jongeren hun gezondheid laten sturen door wie het luidst roept. Het is de hoogste tijd dat de overheid actie onderneemt tegen deze platformen. En gelukkig beweegt er wat.
Marleen Finoulst