Departement Zorg lanceert Rechtenverkenner 2.0

De eerste versie van de Rechtenverkenner dateert van 2006. Het was dus hoog tijd voor vernieuwing. Het Departement Zorg nam hier het initiatief. IT-ontwikkelingen stonden in tussentijd niet stil. Het proces loopt vandaag efficiënter. Alle info moet maar één keer worden ingegeven aan de bron – voor lokale besturen is dit de Lokale Producten- en Dienstencatalogus (LPDC). Daarna wordt alle informatie verzameld op één plek: de Interbestuurlijke Producten- en Dienstencatalogus (IPDC). Van daaruit kunnen de gegevens automatisch doorstromen naar hergebruikers zoals de Rechtenverkenner, maar bijvoorbeeld ook naar Mijn Burgerprofiel of het Verenigingsloket.

Welke rechten zijn dan terug te vinden in de nieuwe Rechtenverkenner? Kortweg alles wat bijdraagt aan de minimale voorwaarden die nodig zijn om een menswaardig leven te leiden en te kunnen deelnemen aan de samenleving. Denk daarbij bijvoorbeeld aan financiële voordelen, advies of begeleiding, of een goedkope of gratis parkeerkaart. Heel concreet? Wie aan bepaalde voorwaarden voldoet – zoals een specifieke gezinssamenstelling in combinatie met een bepaald maximumloon of statuut – heeft recht op gratis huisvuilzakken. En wie zorgt voor een ziek familielid, kan recht hebben op een mantelzorgpremie.

“De Rechtenverkenner heeft als doel onderbescherming tegen te gaan: heel wat mensen oefenen hun rechten niet of onvoldoende uit. Een goed werkende Rechtenverkenner verhoogt de toegankelijkheid van de dienstverlening. Dit in eerste instantie door hulpverleners voldoende te informeren”, aldus Miet Remans van VVSG. “Voor VVSG is het belangrijk dat de verkenner volledig en up-to-date is. Daarnaast mocht de nieuwe site ook zo weinig mogelijk administratief werk en dus ook personeelsinzet vragen van de lokale besturen. Eenvoud is ook van groot belang. De rechten moeten zo duidelijk mogelijk omschreven worden en het moet duidelijk zijn waar en hoe je die rechten kan aanvragen. Lokale besturen kunnen de Rechtenverkenner ook integreren in hun eigen webtoepassingen als ze dit willen.”

Hulp om door het bos de bomen te zien

Hulpverleners kunnen dankzij de Rechtenverkenner zien welke rechten er zijn voor iemand, in een bepaalde regio, in een bepaalde situatie, en waar en hoe ze aangevraagd kunnen worden. Het gaat dan om de hulpverleners die actief zijn in een bepaalde gemeente en eventueel regio: hulpverleners van het eigen lokaal bestuur of van andere instanties, maar bijvoorbeeld ook vrijwilligers van organisaties waar lokale besturen mee samenwerken. 

“De vernieuwde versie van de Rechtenverkenner biedt een antwoord op enkele tekortkomingen van de eerste Rechtenverkenner”, weet Miet. “Werkgroepen met vertegenwoordigers uit het maatschappelijke middenveld en twee testfasen met de eindgebruikers garanderen een zo gebruiksvriendelijk mogelijke website. Daarnaast stromen de sociale rechten in Rechtenverkenner door vanuit de Interbestuurlijke Producten- en Dienstencatalogus (IPDC) en de Lokale Producten- en Dienstencatalogus (LPDC), waardoor de informatie eenvoudiger up-to-date te houden en te hergebruiken is. Dit houdt ook in dat de Rechtenverkenner enkel goed zal werken als alle lokale besturen de juiste informatie invoeren in de LPDC. En niet enkel invoeren, maar ook aanpassen als er wijzigingen zijn in bepaalde rechten.”

Focus op rechtenverkenning, niet toekenning

“Het is belangrijk om te weten welke rechten er zijn, omdat de automatische toekenning van bepaalde rechten nog niet meteen voor morgen zal zijn”, aldus Miet. “Daar zijn verschillende redenen voor, zoals de regelgeving rond gegevensdeling en privacy. Soms zijn er informatica-technische drempels waardoor het nog niet kan. Tot slot moet je ook de noodzakelijke gegevens ter beschikking hebben en kunnen gebruiken. Als je als hulpverlener zelf weet en begrijpt welke rechten er zijn, kan je ook zelf de regie houden.”

Wat is een sociaal recht?

Het lijkt eenvoudig, maar de definitie van wat een ‘sociaal recht’ is, blijkt niet zo eenduidig. Vanuit welk uitgangspunt wordt de Rechtenverkenner ingevuld? Er zijn ook verschillen in rechten in functie van het beslissings- en uitvoeringsniveau. De federale en Vlaamse overheid kunnen zelf volledig bevoegd zijn over rechten en deze ook zelf uitvoeren, maar in heel wat gevallen speelt het lokale bestuur ook een belangrijke rol, zowel uitvoerend als bevoegd én uitvoerend.  Bij de omschrijvingen van de rechten moeten de voor- en nadelen goed afgewogen worden van een heel concrete en gedetailleerde omschrijving ten opzichte van werken met bepaalde rubrieken. 

Bart Smets, stad Turnhout: "We stelden binnen de diensten van ons lokaal bestuur vast dat we geen unieke bron hadden met een overzicht van onze producten en diensten. We hadden veel Excel-bestanden voor diverse doeleinden, maar die verouderden snel en hadden geen uniforme structuur. Verschillende diensten gebruikten verschillende definities voor hetzelfde concept, wat zorgde voor verwarring. Niemand wist precies welke financiële voordelen we als lokaal bestuur aan burgers boden, tenzij je het bij alle diensten ging navragen: tijdrovend en niet efficiënt. Eén van mijn opdrachten was om te voldoen aan de Europese verplichting rond de Single Digital Gateway. Digitaal Vlaanderen stelde voor om dit via de Lokale en Interbestuurlijke Producten- en Dienstencatalogus te doen. Dit leek het antwoord op onze problemen: één centrale plek voor het beheer van producten en diensten.”

Win-win voor Europese regelgeving en Rechtenverkenner

Deze catalogus bestaat al een aantal jaren, maar de implementatie bij lokale besturen was tot nu toe beperkt. “Maar voor een kleinere centrumstad zoals Turnhout was het een kans om gebruik te maken van de generieke beschrijvingen in de catalogus”, vertelt Bart. “Hierdoor konden we onze oude Excel-bestanden weggooien, en onze producten en diensten centraal beheren. We stelden redacteurs aan die de informatie up-to-date hielden. Dit deden we eerst om te voldoen aan de Europese verplichting. Digitaal Vlaanderen stelde dan voor om de Rechtenverkenner opnieuw vorm te geven in de Interbestuurlijke Producten- en Dienstencatalogus. Dit was een win-winsituatie. Wij konden onze diensten catalogiseren en in één beweging kregen we een Rechtenverkenner voor Turnhout. Onze personeelsleden, vooral de hulpverleners, hadden hier veel baat bij. Het managementteam besefte het belang hiervan en ondersteunde het project volledig. Hierdoor konden we snel stappen zetten en waren we een van de eerste gemeenten die klaar waren om sociale rechten in te voeren in de catalogus.”

Rechten centraal beschikbaar voor hergebruik

“Het vraagt wel een beetje werk om alles opnieuw in te voeren of te updaten”, geeft Bart toe. “Maar eens alles is ingevoerd is het een kleine moeite om alles up-to-date te houden. Doordat alle informatie centraal staat, moeten aanpassingen maar één keer gebeuren. We kregen hierbij ook ondersteuning van het Departement Zorg, die een handleiding en beslissingsboom hebben uitgewerkt om het proces te vergemakkelijken. We hebben heel wat informatie generiek in de catalogus gezet en teruggekoppeld naar het Departement Zorg. Het was een oefening in twee richtingen: zij keken naar onze input om te zien of hun definitie van wat een sociaal recht is duidelijk genoeg was, gaven feedback op wat wel en niet opgenomen wordt en waar er nog inhoudelijke verbeteringen mogelijk waren. Het is ook handig om met concepten te werken: productfiches waarvan een groot deel van de informatie al ingevuld is, omdat de informatie voor meerdere lokale besturen hetzelfde is. Lokale besturen kunnen deze fiches kopiëren en aanvullen met lokale informatie. De Lokale Producten- en Dienstencatalogus is een flexibel systeem dat door lokale besturen op maat kan worden ingevuld. Redacteuren kunnen zelf bepalen hoeveel extra informatie zij willen toevoegen bovenop de basisinfo. Feedback van gebruikers helpt om het systeem bij te sturen. Hergebruik van informatie is belangrijk voor lokale besturen. De koppeling aan onze stedelijke websites en intranet zorgt ervoor dat onze burgers en onze medewerkers ook steeds een volledig en actueel overzicht hebben van onze dienstverlening. We gaan stap voor stap en kijken hoe we dit in alle processen kunnen integreren."

Hulp is nodig om alle rechten te kennen

Lifa Ouald Chaib is stafmedewerker bij SAM en ondersteunt er onder andere de samenwerkingsverbanden Geïntegreerd Breed Onthaal. “In die samenwerkingsverbanden gaat de nieuwe Rechtenverkenner een cruciale rol spelen”, vertelt Lifa. “De oude Rechtenverkenner is al een hele tijd achterhaald, ik ben heel blij dat de nieuwe er bijna is.”

Ze heeft er een goed oog in: “De voorbereidingen waren een intensief proces, maar goed gestructureerd. In de verschillende werkgroepen werd duidelijk dat het werkveld vragende partij is voor de nieuwe Rechtenverkenner. Het is immers onmogelijk voor hulpverleners om alle rechten zelf te kennen. Er zijn zoveel rechten en ze veranderen voortdurend. De Rechtenverkenner is een cruciaal instrument om onderbescherming van mensen te verminderen en toegankelijkheid van hulp- en dienstverlening te verhogen. Zonder de Rechtenverkenner zouden hulpverleners niet altijd de juiste rechten kunnen opzoeken en toekennen.”

Hefboom op lange termijn

Hoe werd dit in het verleden opgevangen? “VVSG en SAM hebben maximaal ingezet op competentieversterking door vormingen over de sociale rechten te organiseren voor hulpverleners. Maar een vorming is slechts tijdelijk effectief. Een up-to-date Rechtenverkenner kan een enorme hefboom op lange termijn zijn voor hulpverleners”, aldus Lifa. “De werkgroep Demand – met vertegenwoordigers van Departement Zorg, SAM, Kenniscentrum Vlaamse Steden, VVSG, vzw De Link en Digitaal Vlaanderen – plant volop infosessies en vormingen om hulpverleners en lokale besturen te informeren en sensibiliseren. De lancering van de Rechtenverkenner is gepland voor 10 september, maar er zullen daarna voortdurend verbeteringen worden doorgevoerd op basis van feedback uit het werkveld. Het Departement Zorg heeft het proces goed aangepakt met nauwe betrokkenheid van het werkveld. Er zijn testperiodes geweest en er is veel feedback verwerkt om verbeteringen aan te brengen. Iedereen die betrokken was, is enthousiast over de nieuwe Rechtenverkenner. Het Departement Zorg, VVSG, Digitaal Vlaanderen, het Kenniscentrum Vlaamse Steden en Gemeenten en SAM werken samen om lokale besturen te motiveren hun rechten in te voeren. Dit is cruciaal voor het realiseren van lokaal sociaal beleid binnen een gemeente en het ondersteunen van hulpverleners. Ons gemeenschappelijke doel is onderbescherming aanpakken en het niet-gebruik van rechten verminderen. De Rechtenverkenner zal daarin een effectief en toegankelijk hulpmiddel zijn voor hulpverleners, zodat zij hun cliënten beter kunnen ondersteunen.”

Update augustus 2026: Rechtenverkenner blijft evolueren

Sinds de publicatie van dit artikel werd Rechtenverkenner verder bijgestuurd op basis van feedback van gebruikers. 

• Er is een extra zoekmethode om meteen afgeleide rechten van enkele statuten en tegemoetkomingen te vinden. 
• Er zijn nieuwe filters en filteropties om minder maar meer relevante resultaten te krijgen. 
• De export- en afdrukmogelijkheden zijn verbeterd en uitgebreid. 
• De nieuwe website kan beter gebruikt worden op tablet of smartphone.  

Rechtenverkenner maakt het vandaag nog gemakkelijker om de passende sociale rechten te vinden.