Alles begint met een dak boven je hoofd

Het Housing First-model is ontstaan in het Amerika van de jaren ‘90, vertelt Nina Van Acker, beleidsmedewerker bij Wonen in Vlaanderen. “Men stelde vast dat er een specifieke groep dak- en thuislozen was voor wie de bestaande hulpverlening niet volstond. Het ging om mensen die al heel lang op straat leefden en te kampen hadden met verschillende problematieken, zoals verslaving en psychische problemen. De klassieke aanpak om hen eerst ‘woonklaar’ te maken, leek niet te lukken. Toen is er een model uitgewerkt waarbij het hele systeem werd omgedraaid. Men gaf mensen meteen toegang tot stabiele huisvesting – vanuit het idee van wonen als basisrecht – en liet hen daar ‘landen’, in alle rust en veiligheid. Vervolgens zette men stappen naar hulpverlening. Mensen hoefden dus niet langer eerst al hun problemen op te lossen, voor ze toegang kregen tot een woning.”

Dat blijkt een succesvolle aanpak. Intussen werken heel wat landen met het Housing First-model. Uit internationaal onderzoek blijkt dat 80% van de deelnemers na twee jaar hun woonst kan behouden. “Hulpverlening heeft veel meer kans op slagen als je het aanpakt vanuit de rust en privacy van een eigen woning”, beaamt Van Acker. “En bepaalde woonvaardigheden kun je pas aanleren als je effectief ergens woont. Er mag dus zeker een shift komen naar meer housing first. Er zijn wel meer betaalbare woningen nodig, zeker voor kwetsbare doelgroepen.”

Vertrouwen opbouwen

In Vlaanderen zijn er intussen 18 Housing First-projecten. Sinds juni 2022 zijn ook de Kempen daarbij, vertelt Mieke Mermans, algemeen directeur van CAW De Kempen. “Ook wij hadden nood aan een oplossing voor een specifieke doelgroep: mensen die chronisch dakloos zijn en bovendien kampen met verslaving en/of psychische problemen. Met ons bestaande aanbod – de teams opvang, verslaving, psychische problemen en mentaal welzijn – konden we met deze mensen geen duurzame resultaten boeken. Daardoor belandden ze van de ene crisis in de andere. Housing first leek ons dus een goede methodiek om hen toch nog te kunnen helpen. Hoewel de aanpak met heel wat uitdagingen gepaard gaat, blijkt ze een groot succes. In de Kempen zijn er naar schatting 1.720 dak- en thuislozen, van wie 99 het Housing First-profiel hebben. Intussen is een kwart van hen kunnen starten met Housing First, en ook bij ons blijkt de slaagkans op 80% te liggen.”

Hoe loopt het traject in de praktijk? “Alles begint met een screening door ons dak- en thuislozenonthaal, waar mensen in dak- en thuisloosheid zichzelf aanmelden of na doorverwijzing terechtkunnen. Het onthaal doet een hulpverleningsvoorstel en één van onze opties is dan Housing First. Wanneer een cliënt zich hiervoor wil engageren, gaan onze hulpverleners aan de slag. Ze beginnen helemaal van nul. Er moet vertrouwen worden opgebouwd, zodat mensen zich openstellen voor een eigen woning en begeleiding. Als je al zo lang op straat leeft, is dat vaak een grote stap. De hulpverlener voert veel gesprekken met de cliënt en helpt mee bij het inschrijven bij de woningmaatschappij. In de Kempen staan Housing First-cliënten op een prioritaire plek voor inschrijving, wat getuigt van veel solidariteit bij de lokale besturen. Er worden jaarlijks tien woningen voorzien voor Housing First, waardoor cliënten zich doorgaans vrij snel kunnen installeren. Ook dat is een belangrijk moment in het hulpverleningstraject. De hulpverlener is een soort coach, een compagnon de route die confronteert, begeleidt en appelleert. Niet iemand die de facturen in de plaats van de cliënt gaat betalen. Er wordt een groot engagement gevraagd van de cliënt zelf.”       

Leven in plaats van overleven

“We geloven heel sterk in Housing First, maar het is wel een rauwe werking”, geeft Mermans toe. “We hebben intussen een dedicated team van acht mensen, onder wie drie CAW-medewerkers, dat de Housing First-cliënten begeleidt. Dat is geen makkelijke taak. We investeren enorm in expertise en training. Het gaat om cliënten met een erg zware rugzak, die tot voor kort moesten overleven. Dankzij Housing First komen ze opnieuw tot leven en ervaren ze stabiliteit. Een van de begeleiders vertelde me hoe een cliënt hem voor het eerst een koffie kon aanbieden in zijn eigen woning. Dat gaf een bijzonder gevoel. Onze hulpverleners engageren zich trouwens voor de lange termijn. Als de stabiliteit voldoende groot is, kan de begeleiding op een waakvlam worden gezet, maar ze blijft altijd beschikbaar.”

In de toekomst wil CAW De Kempen vooral inzetten op verduurzaming. “We willen de samenwerking met OCMW’s, woningmaatschappijen en lokale besturen nog meer uitdiepen, zodat we tot gedeelde zorg komen. En we hopen ook op financiële duurzaamheid. Vandaag draait 80% van ons team op projectmiddelen. We hebben goede hoop dat onze politici beseffen dat er meer structureel geïnvesteerd moet worden in een woongericht, preventief beleid.”