Een kwaliteitsvol medicatiebeleid is meer dan zeggen ‘hier zijn uw pilletjes’

Veerle Foulon, decaan van de faculteit Farmaceutische Wetenschappen, schreef recent samen met andere onderzoekers van het POOMAH-project het boek Hier zijn uw pilletjes. Het project en het boek zijn het resultaat van een lang traject. “Zo’n tien jaar geleden zijn we ons voor het eerst gaan verdiepen in medicatiebeleid in woonzorgcentra”, steekt Veerle van wal. “We hebben een schema getekend van alles en iedereen die daarbij betrokken is en wat goed en minder goed loopt. Op basis daarvan hebben we ‘goede praktijken’ vastgesteld, en brachten we alle elementen in kaart die aanwezig zouden moeten zijn om het proces goed te laten verlopen. Er werden een masterproef en doctoraatsthesis over het onderwerp geschreven en we gingen luisteren naar bewoners in woonzorgcentra.”

Gemeenschappelijke basis voor persoonlijke aanpak

Was er voordien dan geen kader voor medicatiebeleid? “Gek genoeg niet”, aldus Veerle. “Ook niet internationaal. Er werd wel al onderzoek gedaan naar deelstappen zoals het voorschrijfgedrag, maar nooit eerder naar het geheel van het medicatiebeleid. Dat maakt het lastig voor woonzorgcentra om goed beleid te voeren, er was nood aan duidelijkheid en handvatten.” Dat wil niet zeggen dat alle woonzorgcentra vanaf nu hetzelfde schema zullen moeten volgen, aldus Veerle. “We moeten wel tot een soort gemeenschappelijke basis voor goede kwaliteitsvolle zorg komen. Hoe woonzorgcentra dat praktisch vertalen? Dat moeten ze elk op hun eigen manier doen die past bij hun werking.”

Veerle vindt het belangrijk dat mensen die in de zorg werken, de persoon achter de bewoner blijven zien. “Er is veel betutteling, en er wordt al snel gezegd dat de bewoner eigen inspraak in het medicatieschema niet belangrijk zou vinden. Medicatie moet aangepast worden aan de levensdoelen die iemand nog heeft. Daarom hebben we ons boek ook doorspekt met uitspraken van bewoners, over hoe zij het zien en aanvoelen. Het is niet fijn als je plots alles uit handen moet geven in het woonzorgcentrum. Een woonzorgcentrum moet de balans vinden tussen ‘woon’ en ‘zorg’. Als het te veel naar wonen doorslaat, laat je bepaalde dingen misschien te veel op z’n beloop, zoals thuis. Als je te veel naar zorg overhelt, ga je meer op een ziekenhuis lijken, en dat is ook niet de bedoeling.”

Registratie als garantie voor kwaliteitsvolle zorg

Wie in de zorg werkt, gaat vaak gebukt onder administratieve druk. Formulieren en papieren invullen neemt vaak meer tijd in beslag dan hen lief is. Volgens Veerle mag je registratie niet zien als een last, maar is het een garantie voor kwaliteitsvolle zorg. “Je moet het ook niet zien als een ‘extra taak’, maar gewoon als een deel van de job. Het hoort er gewoon bij. Het vraagt misschien wat gewenning en soms wat multitasking, maar het moet gebeuren. De registratie hoeft ook niet altijd lappen tekst te bevatten. Soms kan het simpel: ‘Bewoner heeft nog steeds pijn ondanks pijnstiller.’  Op die manier kan het op een overleg besproken worden. Zo kom je ook tot de kerntaak: zorgen voor mensen.”

Het boek is een inspiratiegids die je niet van voor naar achter hoeft te lezen. De eerste druk was een kleine oplage die als test verspreid werd over 100 woonzorgcentra. “We hopen op veel feedback, om dan in 2026 een volgende versie te kunnen uitbrengen die voor iedereen te koop zal zijn. We waren heel blij met de opdracht van het Departement Zorg om dit project te mogen doen. Ik hoop dat we hiermee een duurzaam initiatief op de rails hebben gezet.”

Medicatiebeleid als onderdeel van Zorginspectie

Omdat medicatieprocessen altijd risico’s inhouden, maakt het medicatiebeleid ook onderdeel uit van inspecties die Zorginspectie uitvoert in woonzorgcentra. Jimmy Swalens van Zorginspectie legt uit: “Enerzijds controleren we het medicatiebeleid in de onaangekondigde inspecties die minstens om de vier jaar plaatsvinden. Anderzijds zijn er inspecties die plaatsvinden naar aanleiding van een klacht over medicatie bij de Woonzorglijn.”

Uit de inspecties blijkt dat er in het algemeen ruimte voor verbetering is. Zorginspectie controleert praktijkgericht: werken de processen die de woonzorgcentra opgezet hebben? “Als er een inbreuk wordt vastgesteld, betekent dat niet meteen dat we met een slechtwerkende organisatie te maken hebben”, nuanceert Jimmy. “Het is wel een signaal waar de voorziening mee aan de slag kan gaan om de kwaliteit van zorg te verbeteren.”

Wetenschap, sector en overheid slaan de handen in elkaar

In 2024 kwam voor de derde keer een beleidsrapport over medicatie in woonzorgcentra uit met cijfers naar aanleiding van de inspecties. “In het eerste rapport waren de cijfers niet goed. We denken dat de woonzorgcentra daar wel van schrokken en het als een soort alarmsignaal hebben gezien om hier extra aandachtig voor te zijn. In het tweede rapport zagen we duidelijke verbeteringen in de cijfers. We hadden gehoopt vorig jaar opnieuw een stijging te zien, maar het bleef bij een stagnatie. Daarom trokken we opnieuw aan de alarmbel. We hopen dat het POOMAH-project opnieuw tot verbetering zal leiden.”

“De afdeling Woonzorg van het Departement Zorg heeft POOMAH uitgerold en de projectoproep kende een groot succes. Er waren veel meer kandidaten dan plaatsen. Koepelorganisaties organiseerden ook druk bijgewoonde webinars over het onderwerp. POOMAH is een mooi verhaal waarbij overheid, sector en wetenschap de handen in elkaar geslagen hebben.”

Flexibele arbeidsmarkt

De laatste jaren wordt de arbeidsmarkt steeds flexibeler en werken mensen vaak maar kort op één plaats, of hebben ze contracten bij verschillende woonzorgcentra. “Ook dat is zeker een aandachtspunt”, vindt Jimmy. “Om kwaliteit te garanderen, ontwikkelen voorzieningen afspraken en procedures die gevolgd moeten worden. Personeelsleden worden hierover geïnformeerd en volgen hier vorming rond, maar is dat nog haalbaar in deze tijden?”

“De praktijk heeft nood aan handvatten, en die komen er met de inspiratiegids Hier zijn uw pilletjes”, besluit Jimmy. “In theorie is het simpel: zorg dat het juiste pilletje bij de juiste persoon terechtkomt. Maar in de praktijk is het een foutgevoelig proces.”

Kleine ingrepen, snel resultaat

Een incident zorgde voor een grondige herziening van het medicatiebeleid in woonzorgcentrum Corsala in Koersel.. Waarnemend directeur Marlies Vandermaesen licht toe: “Na een incident kwam medicatiebeleid anderhalf jaar geleden heel snel bovenaan onze prioriteitenlijst. We hebben het toen meteen aangepakt, en gemerkt dat je met kleine aanpassingen snel tot betere resultaten kan komen.”

Wat hebben ze dan allemaal in detail bekeken? “In eerste instantie hebben we gefocust op traceerbaarheid van de medicatie, vanaf het moment dat ze bij ons binnenkomt. Hoe weten we welke medicatie voor wie is? Is er controle op toediening? Wordt er nagekeken wie welke medicatie krijgt? Wat gebeurt er als een pil niet genomen wordt? Dat hebben we allemaal grondig onder de loep genomen en bijgewerkt waar nodig.”

Thuis in een andere context

“Toen we als een van de eerste woonzorgcentra in de pilootstudie van het POOMAH-project stapten, was het een van onze doelstellingen om het onthaal van nieuwe bewoners met hun mantelzorgers aan te passen. Op die manier werden zowel onze als hun verwachtingen duidelijker. Het is belangrijk dat de context van de bewoner betrokken wordt. Mensen komen vanuit een thuissituatie waar ze een hele hoop medicatie in de thuisapotheek hebben liggen. Ze gaan ervan uit dat ze dat gewoon meebrengen en dat wij dat overnemen, maar zo werkt het niet in de praktijk. Wij hebben een vaste apotheker die per dag medicatie in zakjes aanlevert. We kiezen ervoor geen volledige dozen medicatie te laten binnenkomen om zelf klaar te zetten, omdat dat erg foutgevoelig is. We leggen die werkwijze voor het verblijf in ons woonzorgcentrum uit aan de toekomstige bewoner en hun familie.”

Als we thuis hoofdpijn hebben, nemen we simpelweg een pijnstiller uit de kast. “De bewoners vragen dus soms ook aan familie om een doosje mee te nemen om op de kamer te bewaren”, vertelt Marlies. “Dat laten we niet toe, omdat er soms ook dolende bewoners bij ons verblijven, en je weet nooit dat ze per ongeluk de verkeerde kamer binnengaan en medicatie nemen die niet voor hen bedoeld is.”

Nieuwe verpleegkundigen die starten in wzc Corsala krijgen uitleg en vorming over het medicatiebeleid, maar er is ook een volledig plan uitgeschreven dat in een map op de verpleegpost staat. “Een plan met verschillende subcategorieën van medicatie en waarmee voor elke categorie rekening moet worden gehouden”, aldus Marlies. “Als ze een vraag hebben over medicatie, vinden ze daar álle antwoorden in. Daar zijn we best trots op.”

Lang onder de radar

“Medicatiebeleid in woonzorgcentra is volgens mij lang onder de radar gebleven omdat we een thuisvervangende situatie zijn”, denkt Marlies. “Wees eerlijk: hoe vaak kijk je thuis je apothekerskastje na? Ik snap het wel dat als mensen hier komen wonen ze nog steeds zelf hun pijnstiller willen nemen. Maar in een voorziening moeten we er toch regels aan verbinden. Soms zijn er tegenindicaties of nemen mensen te veel pillen per dag zonder het te beseffen. Ik kan me voorstellen dat sommige mensen hier laks mee om gaan, maar als je in een woonzorgcentrum verblijft, moet er een beleid zijn. Als woonzorgcentrum dragen wij de dagelijkse verantwoordelijkheid.”

Corsala was bij de eersten om betrokken te worden bij POOMAH. “Wij hebben het boek mee nagelezen nog voor het in druk ging. Zo hebben we feedback kunnen geven in hoeverre het overeenkwam met de praktijk, en dat heeft mee geholpen om een mooi resultaat neer te zetten. Elke stap uit het proces is uitgeschreven, met praktijkvoorbeelden. Het is een aantrekkelijk luchtig vormgegeven boek, met kadertjes, een echt handig werkinstrument. Ik zou het aan elk woonzorgcentrum aanraden. Als je als woonzorgcentrum ervoor kiest om het medicatiebeleid onder de loep te nemen, dan is het boek zeker een goede leidraad. Wie het boek volgt, zal verbeteringen kunnen aanbrengen waar nodig, nog voor Zorginspectie een foutje kan vaststellen.”

Gluren bij de buren

Mensen en middelen zijn beperkt in de zorg, dus prioriteiten stellen vraagt keuzes. Dat is niet vanzelfsprekend. Marlies weet echter dat medicatieveiligheid een prima keuze is om bovenaan je lijstje te zetten. “Ook voor andere voorzieningen. Ik denk dat de sector die voor mensen met een beperking zorgt ook tips kan halen uit onze praktijk. We moeten durven over de muurtjes kijken en leren van elkaar. Gluren bij de buren – binnen en buiten je eigen sector – is dan een goed idee.”

>> www.poomah.be