Gezondheid in meerjarenplannen van lokale besturen
Gezondheid zit bijna overal in het beleid van Vlaamse lokale besturen. Een veilige fietsroute naar school, een onthard plein, meer groen, ruimte om te bewegen of aandacht voor mentaal welzijn: het zijn allemaal beleidskeuzes die bijdragen aan gezondheid. Alleen staat dat niet altijd als 'gezondheid’ in het meerjarenplan. Dat blijkt uit een analyse van 294 Vlaamse lokale meerjarenplannen, uitgevoerd door Gezondheidsmakers.
De analyse bracht 1.713 beleidsdoelstellingen aan het licht die inhoudelijk bijdragen aan gezondheid. In 58% daarvan wordt die link met gezondheid niet expliciet benoemd.
Dat is relevant, want wat niet op papier staat, krijgt minder makkelijk een duidelijke plek in budgetten, verantwoordelijkheden en opvolging. Wanneer keuzes moeten worden gemaakt, dreigt beleid dat minder zichtbaar is ook sneller uit beeld te raken.
Gezondheid is aanwezig, maar zelden sterk verankerd
Gezondheid komt in bijna alle meerjarenplannen wel ergens aan bod. In 58% van de beoordelingen is een gezondheidsthema minstens concreet aanwezig, bijvoorbeeld via een initiatief, cijfer of actie. Maar in slechts 15% is gezondheid sterk verankerd als expliciete beleidsdoelstelling, met concrete acties, cijfers of middelen. Bij een typisch lokaal bestuur gaat het om 5 van de 36 onderzochte gezondheidsthema’s.
“Dat betekent niet dat lokale besturen te weinig rond gezondheid doen. Veel gezondheidswinst zit al verweven in andere beleidsdomeinen. De kans ligt er vooral in om die bijdrage zichtbaar te maken en de samenhang tussen beleidsdomeinen te versterken”, aldus Sarah Reyntens, expert lokale besturen bij Gezondheidsmakers.
Gezondheid krijgt vaak een andere naam
De analyse laat zien dat gezondheidsbeleid niet altijd als gezondheidsbeleid wordt benoemd. Een doelstelling als ‘leuk om te leven’ of ‘klimaatrobuuste leefomgeving’ noemt gezondheid niet letterlijk, maar kan er wel rechtstreeks aan bijdragen.
Juist daar ligt volgens Gezondheidsmakers een belangrijke kans. Door de link met gezondheid expliciet te maken, wordt duidelijker wat een doelstelling bijdraagt aan gezondheid, wie ervoor verantwoordelijk is, welke middelen nodig zijn en hoe de vooruitgang kan worden opgevolgd. Dat helpt om de gezondheidswinst vanbestaande beleidskeuzes zichtbaar te maken én om verschillende beleidsdomeinen sterker met elkaar te verbinden. Dat is extra belangrijk wanneer lokale besturen keuzes moeten maken binnen beperkte tijd en middelen.
Leefomgeving krijgt meer aandacht dan leefstijl
Gezondheid komt het sterkst terug in beleid rond publieke ruimte, leefomgeving, beweging en mentaal welzijn. Bij 95% van de besturen zijn omgevingsthema’s sterker uitgewerkt dan leefstijlthema’s. Klassieke preventiethema’s zoals middelengebruik, valpreventie, bevolkingsonderzoeken, vaccinaties, mondgezondheid en seksuele gezondheid zijn veel minder zichtbaar.
Ook bredere maatschappelijke uitdagingen komen niet allemaal even sterk in beeld. Vergrijzing staat bij 87% van de besturen op de agenda, mentale kwetsbaarheid bij 84% en gezondheidsongelijkheid bij 70%. De gezondheidsimpact van klimaatverandering wordt daarentegen maar in 19% van de plannen benoemd en chronische ziekten in amper 13%.
Niet meer beleid, maar beter verankerd
Volgens Gezondheidsmakers hoeft de oplossing niet te liggen in tal van nieuwe gezondheidsprojecten. Veel beleid dat gezondheidswinst oplevert, bestaat al. De uitdaging is vooral om die gezondheidswinst zichtbaar te maken en bestaande beleidskeuzes sterker te verankeren.
De jaaractieplannen en een eerste aanpassing van het meerjarenplan bieden daarvoor concrete momenten. Een bestaande ambitie kan er bijvoorbeeld worden vertaald naar een duidelijke beleidsdoelstelling met een indicator, budget en verantwoordelijke. Zo wordt duidelijker wat een beleidskeuze bijdraagt aan gezondheid en hoe je die bijdrage kunt opvolgen.
“Je hoeft niet van nul te beginnen. In veel plannen zit al heel wat dat bijdraagt aan gezondheid”, zegt Patricia Van Pelt, expert lokale besturen bij Gezondheidsmakers. “Door die link expliciet te maken en er duidelijke doelstellingen en verantwoordelijkheden aan te koppelen, kunnen losse inspanningen uitgroeien tot sterker gezondheidsbeleid.”
De analyse is geen doorlichting of ranglijst van lokale besturen. Ze toont wat besturen in hun meerjarenplan zichtbaar maken, niet alles wat ze in de praktijk doen. Een project dat niet in het meerjarenplan staat, werd in deze analyse dus niet meegenomen.
Gezondheidsmakers wil de resultaten vooral gebruiken als dialooginstrument. De analyse maakt zichtbaar waar gezondheid al verweven zit in lokaal beleid en waar kansen liggen om die bijdrage nog zichtbaarder en sterker verankerd te maken.