“De bereikbaarheid van ziekenhuizen is ook een sociaal gestructureerd fenomeen”

Stijn Daenekindt onderzocht de samenhang van de fysieke toegankelijkheid van ziekenhuizen in België met sociale structuren, zoals inkomen en de leeftijdssamenstelling van buurten. Als socioloog ziet hij de ruimtelijke organisatie van zorgvoorzieningen niet als neutraal: ze kan bestaande ongelijkheden versterken of net compenseren. “Eerdere analyses van bereikbaarheid van de gezondheidszorg focussen veelal op een bepaalde regio binnen België of op een specifieke groep van ziekenhuizen. Deze analyses passen telkens een andere methodologie toe waardoor de resultaten onderling niet vergelijkbaar zijn”, legt Stijn uit. “Ik wilde het een eenvormige methodologie hanteren om op die manier tot een overkoepelend beeld te komen. Ik ben socioloog, dus het was voor mij logisch om die bereikbaarheid te linken met sociodemografische kenmerken.”

Reistijd belangrijker dan kilometers

“Sinds een aantal jaren beklemtoont de overheid het belang van bereikbaarheid van zorg”, vertelt Stijn. Waarom is die bereikbaarheid zo cruciaal? “Die bereikbaarheid is uiteraard cruciaal voor urgente ingrepen. In mijn studie heb ik daarom gefocust op spoeddiensten. Geplande ingrepen of onderzoeken zijn meestal minder dringend. Toch zet de overheid ook voor deze onderdelen van het zorgaanbod in op een vlotte bereikbaarheid. Op die manier wil ze de algemene toegankelijkheid van de zorg optimaliseren.”

Daarom zijn analyses van aanrijtijden naar ziekenhuizen erg waardevol. Stijn onderzocht de bereikbaarheid van 124 campussen met spoeddienst volgens uniforme criteria. “Voor patiënten is de tijd die nodig is om een ziekenhuis te bereiken vaak belangrijker dan de kale afstand in kilometers. Vooral bij spoedgevallen telt elke minuut. Maar precies omdat tijd zo afhankelijk is van verkeersdrukte, infrastructuur en meetmomenten, blijft het een lastig gegeven. Het is best complex om te meten hoelang je onderweg bent op een bepaald moment van de dag bij normale verkeersdrukte. Dat kan je op veel verschillende manieren invullen. Als je geen concreet kader gebruikt, kan je nooit tot betrouwbare en vergelijkbare resultaten komen. Iedereen werkt immers volgens een eigen methodologie. Dat maakte de bestaande analyses moeilijk vergelijkbaar.”

“De resultaten laten zien dat er substantiële verschillen zijn tussen de regio’s in ziekenhuisbereikbaarheid. Voornamelijk in het Waalse Gewest zijn er uitgesproken verschillen. De blauwe vlekken op de kaart van België geven aan vanuit welke regio’s je binnen 15 minuten in een ziekenhuis raakt.” (zie illustratie)

Verband tussen reistijd en inkomen

Vervolgens wordt die bereikbaarheid gekoppeld aan sociodemografische kenmerken. Door reistijden naar ziekenhuizen te koppelen aan sociodemografische kenmerken van regio’s, toont dit onderzoek hoe geografische en sociale ongelijkheden elkaar beïnvloeden. Een opvallende gelijkenis is dat er in de drie Belgische gewesten een verband bestaat tussen reistijd en inkomen. “Ziekenhuizen zijn beter bereikbaar vanuit minder welgestelde buurten”, bevestigt Stijn. “En omgekeerd zie je dat vanuit de ‘rijkere’ buurten – die vaak in de groene rand van een stad liggen – de ziekenhuizen minder goed bereikbaar zijn. De relatie met leeftijd is complexer. In het Vlaamse en Waalse Gewest is er nauwelijks een verband. In het Brusselse Gewest daarentegen blijkt dat er vanuit buurten met een oudere populatie net een minder goede toegang tot ziekenhuizen is. Terwijl juist die oudere populaties een hogere zorgbehoefte hebben en vaak ook minder mobiel zijn.”

Op de achterliggende oorzaken van die verbanden gaat het onderzoek niet in. “Het is een beschrijvend onderzoek”, legt Stijn uit. “Het doel is om op een overzichtelijke manier de bereikbaarheid van ziekenhuizen in België in kaart te brengen.” Dit kan dan ook een aanzet zijn voor andere onderzoekers om er verder iets mee te doen. Het laat alvast wel zien dat bereikbaarheid van gezondheidszorg niet alleen een geografische kwestie is, maar een sociaal gestructureerd fenomeen. Het illustreert hoe ruimtelijke structuren de sociale ongelijkheden in de toegang tot zorg kunnen reproduceren of versterken.”

>> Het volledige onderzoeksrapport is via open access beschikbaar.