Weliswaar

Nic Balthazar over zijn film 'Tot Altijd': "Het is beter leven als we met onze sterfelijkheid leren omgaan."

Nic Balthazar heeft met Tot Altijd een kwetsbare, persoonlijke film gemaakt over een onderwerp dat nog steeds gevoelig ligt. Euthanasie is in België, naast Nederland en Luxemburg, wettelijk toegestaan. De strijd die daarvoor gevoerd werd, was in grote mate het werk van Mario Verstraete die in 2002 gebruik maakte van de wet die er mede door zijn inzet was gekomen. Balthazar kende Mario als de goede vriend van zijn broer.

Hoe goed kende je Mario Verstraete?
“Mario was eerst en vooral een sociaal beest, een caféganger ook. In Gent was hij best bekend. Wie hem ontmoette, vergat hem niet zomaar. Hij sprong ook graag op de barricaden, vol engagement voor of tegen politieke en sociale hangijzers. Maar ik kende hem vooral als de vriend van mijn grote broer naar wie ik opkeek. Mario was een fascinerend spektakel. Hij was ook een intellectueel die grote onderscheiding haalde met de geleende notities van studiegenoten die zelf voldoening kregen. Op het moment dat hij ziek werd, werd het intrigerend, want uitgerekend hij was een overtuigd vrijzinnige uit een diep katholiek gezin die het recht op waardig sterven al als strijdpunt had. Zo zie je hoe vreselijk ironisch het lot kan zijn.”

Aanvaardde hij zijn lot meteen?
“Hij had inderdaad een vreemd soort aanvaarding. ‘Ik heb een slecht lotje getrokken’, zei hij. Natuurlijk waren er momenten van vertwijfeling en boosheid en zwakte na het verdict. Hij heeft alle stadia doorlopen die elke zieke, stervende mens doorloopt, maar wel in zijn geheel eigen stijl. Hij combineerde zwarte humor met afstandelijke zakelijkheid. Hij wilde zich niet door zijn ziekte laten afremmen, wel integendeel. En hij hield het tot op het einde vol. Nooit ging hij zich te buiten aan zelfbeklag. Het was fascinerend om mee te maken hoe iemand zijn sterfelijkheid onder ogen kon zien.”

Mario streed voor de keuzemogelijkheid om waardig te kunnen sterven. Hij had ook anders uit het leven kunnen stappen.
“Net als in Ben X overweegt het hoofdpersonage om te springen en de hand aan zichzelf te slaan. Dan speelt de kwestie zoals Hamlet ze formuleerde: to be or not to be?  Hamlet zat ook met die tweestrijd: beneem ik mezelf het leven of niet? Verzet hij zich tegen een zee van moeilijkheden of slaapt hij, sterft hij, niets meer? Geen van beiden geeft het op en haalt ondanks alle kloterij de zin in het leven naar boven. Voor mij is een film over de dood maken, een film over het leven maken. Als we beter met onze sterfelijkheid leren omgaan, gaan we beter om met ons leven. Laat ons alvast vandaag niet verknallen.”

Trap je op lange tenen met deze film?
“Of je nu voor of tegen euthanasie bent, we hebben de problematiek op een menselijk niveau gehouden. We hebben geprobeerd om de film niet te laten verzanden tot een commentaar bij de vragen die iedereen zich stelt bij euthanasie. Dit onderwerp verdiende een geloofwaardige stem van echte mensen. Ik ben wel benieuwd wat de film in het buitenland zal doen. Onze euthanasiewet wordt geschraagd door gelijkaardige verhalen in binnen- en buitenland. We zijn samen met Nederland en Luxemburg het enige land met een euthanasiewet. Het afgelopen decennium heeft ervoor gezorgd dat de geesten zijn gerijpt. Alles bij elkaar genomen is onze situatie uniek. Bij de dood van Hugo Claus was er nog ophef, maar bij Marie-Rose Morel al niet meer.”

Je hebt zelf het scenario geschreven. Hoe dicht nadert deze film tot op jouw leven?
“Voor een groot deel zit in deze film de reactie op mijn frustratie die ik soms op een begrafenis voel. Een mens is gestorven, maar had ik nog veel vaker kunnen zien, ook en vooral op het einde van zijn leven. Maar we zijn doodsbenauwd om niet te weten wat gezegd. Dus doen we dat niet. Een van de mogelijkheden die de euthanasiewet ook schept, is dat we toch al meer dan vroeger op een opener manier met de dood omgaan. Ik hoop dat deze film helpt om onze ergste angsten uit te drijven en dat we daardoor rustiger of blijer in het leven kunnen staan. Dat was Mario’s grote wens.”

Wat vonden Mario’s ouders en familie van het feit dat je een film over Mario zou maken?
“Ze konden zich misschien wel aan iets verwachten, want Mario had zijn vader al verteld dat ze over hem nog wel eens een film zouden maken. Maar toen ik dan jaren later met dat idee op hen afstapte, waren ze aanvankelijk beducht voor een nieuwe stroom media-aandacht, zoals ze die tijdens Mario’s strijd hadden meegemaakt. Ze weten dat ze hiermee het morele strijdpunt van hun zoon voortzetten, waar ze zich destijds ook achter hebben geschaard. Het zijn moedige mensen. Tot Altijd is evengoed een hommage aan hún moed. Toen zij uit Gent terugkeerden naar het dorp waar ze altijd hadden gewoond, kregen ze te horen: ‘hoe heb je dat kunnen laten gebeuren’. Dat was een gloeiend mes in hun moeder- en vaderhart. Wie deze film heeft gezien zal hen die vraag nooit meer stellen. De ouders van Mario hebben het filmproces mee ondersteund en hier en daar liet ik ze ingrijpen als hen iets stoorde. De eerste visie voor publiek met hen was bijzonder pakkend. Omdat ze plots meemaakten hoeveel mensen intens met hun leed meevoelden.” 

Het Vlaamse publiek is de laatste jaren niet meer verlegen om naar een film van eigen bodem te gaan kijken. Vanwaar ook het fenomeen dat de meeste van die publiekstrekkers een sociaal geëngageerde basis lijken te hebben?
“Dat succes is fantastisch natuurlijk. We zoeken niet de makkelijkste weg en kaarten ernstigere thema’s aan. We nemen het publiek met andere woorden serieus en benaderen het op een volwassen manier, en niet als applausvee zoals je in Amerika meemaakt. Maar dat wil niet zeggen dat we ons moeten schamen om het bredere publiek te bereiken.”

Lees het interview met Koen De Graeve.

Geschreven door Nico Krols op 03/02/12 in de categorie Cultuur